Adətən belə hesab olunur ki, aydın və formalaşmış milli özünüdərk xalqlarda feodal quruluşundan burjua quruluşuna keçid mərhələsində meydana çıxır. Bu proses cəmiyyətin sekulyarlaşması, dini düşüncə tərzindən dünyəvi təfəkkürə doğru təkamül və xüsusilə də milli dövlətlərin elan olunması ilə sıx bağlıdır.
Avropada müasir tipli millətlərin formalaşması və sülaləvi-feodal mülklərin yerini milli dövlətlərin tutması prosesi yalnız XVIII əsrə doğru başa çatmışdır.
Bu prosesdən əvvəl xristian dinində aparılan islahatlar (sözdə Reformasiya dövrü), eləcə də Renessans mərhələsi baş vermiş, nəticədə ictimai şüurun sekulyarlaşması sürətlənmiş, dini kimlik üzərində milli şüur üstünlük qazanmışdır. Məhz Avropa Reformasiyası və Renessansının təsiri ilə Fransa, Böyük Britaniya, Hollandiya və digər ölkələr feodal-sülalə mülklərindən müasir milli dövlətlərə çevrilmişdir.
Müqayisə üçün qeyd etmək olar ki, nə Venesiya Respublikası, nə Genuya, nə İtaliyanın şimalındakı Mediçi sülaləsinin hakimiyyəti, nə Neapol krallığı, nə də bu tip digər siyasi qurumlar milli italyan dövlətləri olmuşdur.
Eyni şəkildə, orta əsr İspaniya krallıqları olan Araqon və Kastiliya da, əhalisi ispanlardan (daha doğrusu, onların etnik əcdadlarından) ibarət olsa belə, hələ milli ispan dövlətləri sayılmırdı. Nə italyanlarda, nə də ispanlarda o dövrdə ümumitalyan və ya ümumispan milli özünüdərki, yəni həmin millətlərə mənsubiyyət hissi mövcud deyildi.
Həmin dövrdə insanların özünüidentifikasiyasında əsas meyarlar xristian-katolik dini kimliyi, müəyyən bir ərazidən (məsələn, Kastiliyadan) olmaları, eləcə də hansısa nəsil və ya klana mənsubiyyət idi.
Müsəlman ölkələrində isə sırf milli dövlətlərin formalaşması prosesi Avropaya nisbətən daha gec başlamışdır. Bu baxımdan XX əsrin əvvəllərində yaşamış görkəmli Azərbaycan bəstəkarı və publisisti Üzeyir Hacıbəylinin (1885–1948) məqaləsində təsvir etdiyi dialoq olduqca xarakterikdir. Həmin dialoqda o, XX əsrin əvvəllərində bir azərbaycanlı kəndli ilə söhbətini belə təsvir edir:
— Sən kimsən?
— Müsəlmanam.
— Hansı millətə mənsubsan?
— Müsəlman millətinə.
— Hansı dinə sitayiş edirsən?
— Müsəlman dininə.
— Hansı dildə danışırsan?
Buna bənzər bir vəziyyəti XIX əsrin sonlarında Türkiyədə gənc türklər hərəkatının nümayəndəsi və türkiçiliyin ideoloji əsasını qoyanlardan biri Ziya Gökalp də təsvir etmişdir. O, bir türk kəndlisindən soruşur:
— Sən türksən?
— Allah saxlasın! Biz türk deyilik.
— Bəs kimsiniz?
— Allaha şükür, biz müsəlmanıq!
Beləliklə, müsəlman ölkələrində milli özünüdərkin formalaşması prosesi bir neçə əsr gecikmiş, dini kimliyin uzun müddət əsas identifikasiya forması olaraq qalması ilə müşayiət olunmuşdur. Dindən asılı olmayan, dünyəvi sivilizasiyanın təşəkkülü isə yalnız XIX əsrin ortalarından etibarən, həm də ancaq bəzi müsəlman ölkələrində — əsasən Türkiyədə və Rusiya İmperiyası tərkibindəki türk xalqları arasında baş verməyə başlamışdır.
“Azərbaycanda «türk» etnoniminin tarixi haqqında”, Fərid Ələkbərli
Post Views: 615
Comments are closed.